Anasayfa
Tarih
Kültür
Aşık,Ozan ve Şair
Alevilik-Bektaşilik
Cem ve 12 Hizmet
Kısas’lı Aşıklar
Cem Deyişleri
Alevilikte Dâr
KISAS
AKPINAR
Veliyettin Ulusoy
Dertli Divani
Ozan İsyani
Ozan İsyani Yazıları
Geçmiş Zaman Olur ki
Kısas Halk Kültürü
Fotoalbum

 

                   AŞIKLIK VE OZANLIK GELENEĞİ KISA TARİHİ

 

    Aşıklık, ozanlık ve şairlik bu üç kelime halk arasında aynı anlamlar ve ifadeler olarak zaman zaman birbirine karıştırılarak kullanılsada ifade olarak farklı anlamlar taşır.Bunları burada kısaca anlam ve köken olarak tanımlamakta yarar var.

     Aşık sözü Arapça’dan gelme bir kelime olup Bir kimseye veya bir şeye karşı aşırı sevgi ve bağlılık duyan, vurgun, tutkun kişiye aşık denir.Zaten aşık, aşktan türemiş bir kelimedir.Yani aşka düşen kişidir. Aşık; kadın yada erkek bir kişiyi veya Allah’ı ölümüne seven uğruna herşeyini hatta canını vermeye hazır kişidir.Bu  konuda hikaye veya masal da olsa; Leyla ile Mecnun, Kerem ile Aslı, Tahir ile Zöhre, Ferhat ile Şirin ve Mem Ü Zin  hikayeleri iki sevgili arasında olan yani kadın-erkek aşkına en iyi örneklerdir.Allah  aşkı  ile ise Fuzûli ve Yunus Emre aklımıza ilk gelen örneklerdir.Ayrıca kendisince kutsal sayılan bir pire, mürşide veya Hz.Ali’ye aşık olanlara en iyi örnekler Aşık Sıtkı’nın mürşidi Cemallettin Çelebi’ye olan aşkı, ayrıca Virani’nin Hz.Ali’ yi Allah  gibi gören aşkıda en iyi örneklerdir. Birde insani tanrılaştırıp kutsal sayan aşıklar var.Bunlara en iyi örnekler de Hallac-ı Mansur ve Nesimi’dir. İkiside  Enel-Hak deyip biri korkunç bir işkence yöntemiyle öldürülmesini, diğeride derisinin yüzülmesini bile umursamayacak kadar insanı tanrılaştıran aşka   en iyi örneklerdir.Birde Yol aşıkları(Alevi-Bektaşi yolunda olduğu gibi) vardır. Bunlar da yol pirleri ve mürşidine,ve önderlerine olan aşkı anlatırlar Hatayi ,Yemini ve Kul Himmet bunlara en iyi örnekler sayılırlar. Bu örnekleri dahada çoğaltabiliriz. Günümüzde sadece Alevilik-Bektaşilik’temi bu aşklar ve aşıklar  var? Tabiki hayır! Her inanç ve toplumda aşk ve aşıklar var. Ama bizim Alevilikteki aşk, kutsal varlığımızın(Tanrı yada Allah ile bir olma Vahdet-i Vücut) bir gerekçesi olduğundan daha da önemlidir. Onun için aşk ve aşıklar bizde kutsaldır. “Aşık olmak dile kolay, bahaneyim bahaneyim” diyen Dertli Divani’ni de bu dizelerinde aşıklığın, sadece dille ifade edilecek kadar kolay birşey olmadığını, gerçekte bunu yaşamak gerektiğini belirtir..

     Aşka ancak canını cananına teslim edenlerin erişebileceğini bilmek gerek.Yoksa Hallac-ı Mansur ve Nesimi’nin Enel-Hak demekle neyi anlattığını asla doğru anlayamayız. Ondan dolayı gerçek aşıkların hissettiği aşk, aslında kutsal varlığın yani Allahın kendi ruhlarında ki tezahüründen başka bir şey değildir.Özellikle İslamiyet Allah’ın varlığını bir insanda tezahür edebileceğini asla kabul etmediği gibi buna inananı  yada kabul edenleride  küfr içinde görür ki! Buda Allah’ı inkar demektir. Ondan dolayı bizdeki en büyük sırlardan biride budur ! yani bir Alevinin tanrısı veya Allah’ı  içindedir. Başka  bir mekanda onu düşünmez.

     Kendine İslam yada müslümanım diyenlere saygımız sonsuz, onların inancı hususunda kimse bir şey diyemez. Çünkü İslamın şartları ve İmanın şartları Kur’anla 1400 yıl önce belirlenmiş  pekiştirilmiş kurallardır. Bizim kalkıp bunlara; Müslümanlık sizin kabul ettiğiniz gibi değil  de! Bizim   kabul ettiğimiz gibi demek kadar, daha tehlikeli bir şey olamaz. Bundan dolayı Aleviliği, İslamda görmek isteyenler yada Aleviliğı islamın içine sokmak isteyenler bunu birkez daha düşünseler iyi olur. Hele kendine Aleviyim diyenlerin iki defa  düşünmesi lazım; Hem kendi inançları için, hemde yeni inançları için. Çünkü bu kendi inancına ihanet, öbür inancada sahtekarlıktan  başka bir anlam ifade etmez. Tabiki insanlar  kime yada neye inandıkları konusunda özgürdürler. Ama bizim amacımız kendine Aleviyim diyen insanlarımızın, inançlarını daha iyi tanımalarıdır.Buda bilgiyle olur tabi önce kendini bilmekle  Yunus Emre derki; “Her kim kendini bildi, tanrıyı bildi.” Burada birde kısaca Alevilikte Yedi Ulular olarak bilinen (Nesimi, Hatayi, Fuzuli, Yemini,Virani, Pir Sultan Abdal ve Kul Himmet veya bazı yörelerde Teslim Abdal) Aşıklar ve Ozanların durumu ile bilgi vermek gerekir. Alevilik var olduğundan bu yana, ve var oldukça, Aşıkları ve Ozanlarıda var olacaktır.

      Öyleyse bir zaman dilimi içinde yaşamış Aşık ve Ozanları bir şekilde kutsayıp veya onları Ulu’laştırmak bana göre Alevilik inancının emeğe saygı, eşitlik ve paylaşımcı olan özüne de aykırı gelir.Çünkü bu yedi Ulular dediğimiz ozanlardan; en son adı geçen Aşık ve Ozandan bu yana nerden bakılsa 200-300 yıllık bir süre geçmiş peki bu 300 yıllık sürede bugüne kadar  binlerce Ozan ve Aşık geldi geçti Peki örneğin son yüzyılda yaşamış Sıtkı, Dertli ve  Sadık’ın deyisleri nerdeyse tüm Alevi bölgelerinde dillerden düşmezken bunlara hangi statüyü vereceğiz. Bana göre Seyyid Nesimi’nin durumu hiç bir Aşık ve Ozandan kıyaslanamaz Öyleyse ona Tek başına Uluların ulusu desek daha doğru olur. Peki, Pir Sultan’ı yada Sivasta yakılan Muhlis Akarsu’yu ve günümüzdeki Nesimi Çimen’i hangi statüde değerlendirelim .İster; Yol inancı ve insani kişilik,  isterse; edebiyat yönünden yada verdikleri  mücadele ve başlarına gelen son açısından değerlendirelim, bu konuda tartışmasız birşey varsa oda gerçek Aşıklar ve Ozanların hepsi yolumuza  göre kutsaldır, diyerek bu konuyu tartıştırmamak gerek.  Aşıklık konusuna kısaca böyle değinebiliriz.

      Ozan yada Hozan kelimesi; kelime olarak Alevilikte  aşıklıktan önce ilk kullanılan kelimedir.Yukarıda belirtmiştik;Alevilik inancı(adı alevilik olmasada) diğer dinlerden çok önceleri vardı.Çünkü Bu bir inanç olmadan öte bir yaşam biciminin hemde insanı kutsallaştıran bir toplumsal yaşam biçiminin(Ilk Komün yaşam biçiminin) ilk örneğiydi. Zerdüşt’lükle başlayıp,  Sabiilik’le gelişen bu inanç; Ehl-i Hak, Kakailik,Yezidilik(doğrusu Êzidilik) Kızılbaşlık ve Alevilik-Bektaşilik  olarak günümüzde devam etmektedir. Zerdüştilik zamanında Zerdüştün gatalarını(yani ayetlerini )okuyanlara  Farsça veya Kürtçe anlamıyla Hozan denirdi. Hozan iki kelimedir.Ho-Zan(veya Xo-Zan) Ho(Kürtçe ve Farsçada yazılışı Xo veya Xwe yani gırtlağımızdan çıkan kalın H ile söylenir) Manası -kendi yada kendisi demektir Zan ise Yine Kürtçe ve Farsçada bilmek manasındadır. Hozan yada Xozan  kendini bilmektir. Kendini bilmenin aynı zamanda Allah‘ı yada Tanrıyı bilmek olduğunu yukarda yazmıştık. Hozanlara tanrının dilini konuşan kutsal kişiler  gözüyle bakılırdı. Zaten Ozanların yada Aşıkların okuduğu şiirler yada söyledikleri deyişler(bizdeki söylenişiyle ayetler) İlahi (yada tanrısal)bir kaynaktan gelir. İlham gelmesi  denilen olayda aslında kutsal yada ilahi bir güce yada tanrıya yakın olmanın ruh halidir. Bu bazen irticalen dediğimiz şekilde hemen, bazende yavaş yavaş olur .Sanırım irticalen söyleyenler bu konuda  bu güce erişmede daha ileridirler.

      İnsan konuşan bir varlık olarak zaten diğer canlılardan üstündür. İnsanların  iyi konuşanı  yani şiirsel konuşanları ise kutsaldır. Ozanlar işte bu yolun kurallarını hem cemlerde ifade eden, hemde sosyal yaşamdaki olayları topluma cem dışında aktaran kişilerdir. Bu konuda en iyi örnekte Pir Sultan Abdal’dır.Çünkü Pir Sultan sadece bir inanç Aşığı olmaktan ziyade, dönemin toplumsal ve sosyal olaylarına karşı, bu uğurda ölümünede olsa en mücadeleci direnişini vermiştir. Günümüzdede Ozanlar toplumsal ve sosyal olayların içinde yer almış, bu yolda bazıları ya canlarını kaybetmişler ( Günümüzde Sivas’ta yakılan Ozanlarımız gibi) yada sürgünlere gitmişlerdir.(yine günümüzde Avrupa veya başka ülkelerde yaşayanlar gibi).Alevilikte kullanılan kelimenin  aslıda Hozan yada Türkçe kullanımıyla Ozan’dır. Fakat İslamiyetin gelmesiyle dil değişikliğinden yada dil asimilasyonundan Alevilikte(önceki adı Kızılbaşlık idi)  etkilenmiş ve adı bugün Alevi olmuştur. Hozanı da Aşık olmuştur. Türkçe’de ise artık Ozan (hiç olmazsa aslına biraz daha yakın) olarak kullanılmaktadır.

      Ozanlarımızın çaldığı sazın varlığına da kısaca değinirsek; Saz veya ilkel biçimleri Anadoluda binlerce yıldır bilinmektedir. Daha önceleri sazı Türkler Ortaasya’dan getirdi propagandasını yapanlar herşeyi Türkleştirenlerin ortaya attığı bir düşüncedir. Bu düşüncede olanlar Anadoluyu savaşlarla talan eden ve Anadolu’daki çeşitli halklar ve inançlara ait kültür ve tarih değerlerini de acımasızca ortadan kaldıranlardır. Oysa dürüst Türk ve yabancı arkeolog ve tarihçilerinin sayesinde yapılan kazılarda, ortaya çıkarılan tarihi eserlerden (talancı ve yalancıların da yüzünü kara çıkartarak) tarih değerlerini doğru bilgilerle öğrenmekteyiz. Örneğin: Saz;  Hititlerden bu yana Anadolu coğrafyasında biliniyor Son yıllarda Gaziantep iline bağlı Karkamış kazasında  yapılan kazılarda bulunan M.Ö. 700 yıllarına ait bir kabartma bize tıpkı Alevilik inancı gibi.(adı Alevilik olmasada)  kutsal sazınında bu topraklara yani Anadolu’ya ait olduğunu tartışmasız  göstermektedir. Bizde Telli Kur’an denilmesi boşuna değildir. Dediğimiz gibi biraz tarih ile ilgilenmekle gizli saklı herşeyin cevabını daha kolaylıkla bulabiliriz.

      Bu gün saz veya bazı müzik aletleriyle ile yapılan ibadetin ilk biçimlerinden olduğunu tahmin ettiğim  Urfa’da artık  Sıra Geceleri olarak sürdürülen müzik kültürü geleneği bana göre Sabiilikten kalma bir ibadetin  günümüzde eğlence aracı haline dönüştürülmesidir. Sıra Gecesini ve Cemi  kıyaslamalı olarak iyice incelediğimizde bunu hemen görebiliriz. Sıra gecesinde birtek Cem piri yoktur. (yani din veya inanç önderi dediğimiz kişi yoktur, bu olmayınca bu kültürü herkes farklı yorumlara tabi tutmuştur. Özellikle İslamiyetin gelmesiyle de bu yapılmıştır. İnanç önderleri ya yok edilmiş yada Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat’ın 1230 yıllarında kendi idaresine bağlı olmalarını sağlamak için Kızılbaş Türkmen ve Kürt Aşiretlerinin bazı inanç önderlerine soyunu bir şekilde Arabistana ulaştıran sahte belgeler hazırlanmıştır. Dağıtılan bu secerelerle Kızılbaş Ocak pirlerinin veya hakiki inanç önderlerinin soyları onların Türkmen, Kürt veya Azeri olduklarına bakılmaksızın;  Peygamber veya Ehl-i Beyte yada oniki İmam’lara dayatılarak onların Seyyid(Hz. Hüseyin soyu) veya Şerif (Hz. Hasan soyu) olması sanki bir zorunlulukmuş gibi bir bağlantı kurulmuş. Bu aynı zamanda Anadoluda yaşayan bir sürü uyanık ve çıkarcınında bu işten faydalanarak sahte olan bu belgeler sayesinde  Ocak sahibi olmasına yol açmıştır..Oysa Araplarda hele hele İslamda ne Ocak denilen olay vardır nede Ocakzadelik. Ama malasef ;  hangi kaynaklardan faydalanıldığı meçhul ve bu konuda ciddi ve bilimsel bir araştırmaya gidilmeden, hazırlanan bu secereler sanki gerekliymiş gibi; inanmıyorsan sen doğrusunu ispat et dercesine, bugünkü Aleviliğin içerisindeki onlarca çelişkilerden biri olarak yerini almıştır. Eğer hakiki Aleviler ve Aşıklar olmasaydı; Bugün göz göre göre  ibadetimizin tümü sayılan Cemlerimizide büyük bir dejenarasyona sokup Sıra Gecesi haline dönüştüreceklerdi.(Hala da bu emellerinden vazgeçmiş değiller) Zaten kutsal saydığımız deyişlerimizi Sanat adına! İyice Pazar haline getirdiler ve Semahı da artık ne yazık ki düğünlerde göbek dansı gibi kullanmaya başladılar ki; Şunu unutmamak gerek her din veya inanç ortaya çıktığı toplumun diliyle şekillenir, adlandırılır vede ifade edilir. İnançların milliyeti olmaz ama bir ulus veya halkın içinden çıkabilir, daha sonra da yayılır. Bugün Alevilikte kullanılan bir çok kelimelerin Cem, Saka, Farraş, Hozan, Peyik, Dem, Pir, Pervane, Delil,İznikçi,Pervaz ve daha bir çokları gibi  kökeni Farsça veya Kürtçe olması bu inancın  temellerinin Anadoluda, Azerbeycan‘da ve İran’da, Yani; Türkmenlerin Azerilerin  ve  Kürtlerin yaşadığı yerlerde olduğunu gösteriyor. Siz o inancın  dilini değiştirebilirsiniz ama sahip olduğu kökeni asla değistiremezsiniz. (Özellikle Aslını inkar eden Haramzadedir sözü sizin için bir anlam ifade ediyorsa)    Çünkü Alevilerin Kutsal Ocaklarının Ana kaynakları Irak Horasan‘ıda denilen Urfa,Mardin ve Diyarbakır gibi bugünkü Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerini kapsayan yerlerdedir. Türklerin Anadoluya özellikle Moğol ordularının 11. ve 12. yüzyıllardaki saldırıları sonucu batıya yani bugünkü Anadolu gelişleri ise yukarı İran ve Azerbeycan Horasanı denilen yerlerdendir. O dönemlerden bugüne sanki tek bir Horasan varmış gibi bir yanılgı sözkonusudur.11. ve 12. yüzyıllardaki bu gelişlerde Alevilik ile ilgili İnançsal oluşumlar özellikle Vefailik eksenli Babailer ile birlikte bu Irak Horasan‘ında oluşmuş iç Anadoluya yayılmıştır.15 ve 16.yüyıllardan sonrada Erdebil Tekkesinin etkisiyle  özellikle Dersim ve çevresinde bu defada İran’a Erdebil Tekkesine bağlı ocaklar gelişmiştir. iç Anadoluda ise Hacıbektaş dergahına bağlı ocaklar ile Erdebil tekkesine bağı ocaklar arasında Osmanlı Devleti’ne karşı işbirliğine dayalı bir birliktelik görülür.Tarihsel kayıtlarda bunu görmek zaten mümkün.Bu arada Alevilik içindeki Zerdüşt ve Mani ve Şamanist etkileride unutmamak lazımdır.

      Zaten Azerbeycanın adı Zerdüşt‘lüğün kutsal kitabı Avesta‘ya göre, kutsal ateşin yakıldığı yer anlamında Atûr-pâtakân yada Adur-bîgân‘dır. Bu ocaklardan yetişenlere yada bu ocaktan gelenlerden feyz alanlara ocakzade (kutsal bir kişilik olarak) denir. Bu ocaklar ilim,irfan ocakları olarak faaliyet gösterdiğinde ne İslamiyet nede Hiristiyanlık  daha gelmemişti. Aksine Hiristiyanlık ve özellikle İslamiyet  Alevilerin yaşadığı bu yerlere geldiğinde tıpkı günümüzde Sivas’ta olduğu gibi bu ocaklara bağlı pirleri erenleri vede inançlı insanlarımızı ya  yakarak yada  katliamlarla onları Hiristiyanlaştırma veya İslamlaştırma  yoluna gittiler. Aşıklarımız ve ozanlarımız bu yapılanları deyişlerinde zaten dile getiriyor yüzyıllardır. Hala bugün bile cemlerimizde “Yanan yakılan aşıkların deminede; Hü “ diye inancımızda bir dua var ise; Bu bizim geçmişimizde yaşadıklarımızı anlatmaktadır . Tarihte olan bitenleri  unuttuğumuz zaman kendimizi baskasına ait hissederiz. Doğrusu kendimiz olmaktır.Bizim sadece Aleviyim(Kızılbaş diyemiyorsak bile)  dememiz yeter. Alevilerin tarihi kayıtları  Aşıklar ve Ozanların söyledikleridir. Bunu bilmek için hem Ozanlarımızın deyişlerini iyi okuyup anlamak, hemde biraz tarih okumak(Bilimsel olanı,,hikaye ve masal olanları değil) yeterlidir. Ondan dolayı Aşık,Ozan vede Şair kelimelerini açıklamak gereği duyduk.

Peki  Şair ne demektir? Şair de tıpkı Aşık gibi Arapça’dan gelme bir kelime.Yani şiir okuyan kimse.Şair aşkını, derdini, olayları sadece şiirle anlatan kimselerdir. Aşıklar ve Ozanlar genellikle ya saz yada ney ve benzeri bir aletle bunu icra ederler; Şairler ise  şiirlerini yazarak veya sözle ifade ederler. Şairler Arap toplumunda islamiyetten çok önce de vardı.Fakat  İslamiyet‘le birlikte yasaklandı. Hatta Peygambere şair diyenler kötülendi.. Özellikle o dönemlerde Yemen‘de şairler çok yaygındı. Bu yüzden Hz.Muhammed’e o bir şairdir diyorlardı. Hatta Yemenli kadınlardan bir gurup şair kadın Hz. Muhammed’i şairliği ile ilgili kendileriyle yarışmaya çağırdılar. Bu yüzden Kur’an’da Şuara süresinde(224.ayet) de,Zariyat süresinde(11.ayet) ve Yasin süresinde(69. ayet) bu olaya vurgu yapılarak şairler kötüleniyor.

Burada bunları bilgi amaçlı olarak vermeye çalıştık.Bizler bizim inancımıza saygı duyanlara sonsuz saygı duyuyoruz. İnançlarına saygı duyduklarımızında, bizim inançlarımıza saygı duymasını istiyoruz. Çünkü Alevi cana kasteden olamaz. İnancımızda bu büyük günahtır. Aksine  barış ve kardeşlik içinde yaşamak en büyük dileğimizdir.Sevgi  ve hoşgörü zaten inancımızın temelidir.

Kısas’taki  iki inanç toplumu yani Aleviler ve Sünniler barış ve kardeşlikle yaşamayı başarmıştır.Bunu başaramayanlar her iki inancın cahilleridir.Kendi inançlarını başkalarının inancında görenlerdir, onları birbirine karıştırmak isteyenlerdir. Herkes inancına sahip çıksa ve önderini tanısa bu kavgalar da olmaz .

Biz Alevi-Bektaşilerin yapması gereken bugün Alevi –Bektaşi inancını hakiki önderiyle tanıyalım. Bu önderlik de Alevi camiasının, şu an tartışmasız Postnişini Veliyeddin Ulusoy’un temsil ettiği makamdır. Öbürleri bu yola herkes gibi, gönül verip hizmet edenler olmalıdır. Kaos ve dedelik enflasyonu yaratanlar asla değil! Çünkü biliyoruz ki bu işin de pazarı var. Türk İslam sentezi adıyla bu hazırlandırılmış  (tıpkı çeteler gibi )ve Aleviliğin içine hastalık yayan bir virüs gibi bulaştırılmıştır. Bu işleri artık profesyonelce, siyasi araçlarıda arkalarına alarak ve de masum insanlarımızın inancını kullanarak yapmaya başladılar. Bizlerde bunları zaman zaman bu sayfalarımızdan dile getirerek; İnsanlarımıza bu konuda uyarıcı olmaya çalısacacağız.

                                                                                                         

Ozan isyani

 

 Yararlanılan Kaynaklar:

1-Hünkâr Hacı Bektaş Veli ve Alevi Bektaşi Yolu-A.Celalettin Ulusoy

 

2-Aleviliğin kökenindeki Mazda inancı ve Zerdüşt öğretisi-Ethem Xemgin

 

 

 

 

 


Kısas ve Akpınar'lıların sitesidir  |  E-Mail: kirnis45@hotmail.com